اما روا باشد که بنده را خداوند تعالی اندر دوستی خود به درجتی رساند که رنج گزاردن طاعت از وی برخیزد؛ از آن چه رنج امر بر مقدار محبت امر صورت گیرد. هر چند که محبت قوی تر بود رنج طاعت سهل تر بود. و این ظاهر است اندر حال پیغمبر صلی الله علیه که چون از حق بدو قسم آمد «لعمرک (۷۲/الحجر)»، وی چندان عبادت کرد به شب و روز که از همه کارها بازماند و پای های مبارک وی بیاماسید؛تا خداوند تعالی گفت: «طه ما انزلنا علیک القرآن لتشقی (۱و۲ طه).» و نیز روا بود که اندر حال گزارد فرمان رویت طاعت از بنده برخیزد؛ کما کان للنبی، علیه السلام: «وانه لیغان علی قلبی حتی کنت استغفر الله فی کل یوم سبعین مره.» هر روزی هفتاد بار من بر کردار خویش استغفار کنم؛ از آن چه به خود و به کردار خود می ننگریست تا معجب شدی. به طاعت خود ازتعظیم امر حق می نگریست و می گفت: «طاعت من سزای وی نیست.»

محبت آن بود که بسیار خود اندک دانی و اندک دوست بسیار دانی و این معاملت حق است بر بنده؛ که نعمت دنیا و آن چه در دنیا داده است به بنده، اندک خواند و گفت: «قل متاع الدنیا قلیل (۷۷/النساء). بگوی یامحمد که: متاع دنیا اندک است آن چه به شما داده ام.» آنگاه اندر این عمر اندک و متاع اندک و جای اندک مر ذکر اندک ایشان را بسیار خواند؛ قوله، تعالی: «والذاکرین الله کثیرا و الذاکرات (۳۵/الاحزاب)»؛ تا خلق عالم بدانند که دوست بر حقیقت خدای است جل جلاله و این صفت مر خلق را درست نیاید و آن چه از حق است به بنده هیچ اندک نیست.

سهل بن عبدالله گوید، رضی الله عنه: المحبه معانقه الطاعات و مباینه المخالفات.»

محبت آن است که با طاعات محبوب دست در آغوش کنی و از مخالفت وی اعراض کنی؛ از آن چه هرگاه که دوستی اندر دل قوی تر بود فرمان دوست بر دوست آسان تر بود. و این رد آن گروه است از ملاحده که گویند: «بنده اندر دوستی به درجتی رسد که طاعت از وی برخیزد.» و این محال بود که اندر حال صحت عقل حکم تکلیف از بنده ساقط شود؛ از آن چه اجماع است که شریعت محمد مصطفی صلی الله علیه و سلم هرگز منسوخ نشود، و چون از یک کس روا باشد برخاستن آن در حال صحت از همه کس روا باشد؛ و این زندقۀ محض باشد و باز مغلوب و معتوه را حکمی دیگر است و عذری دیگر.

سمنون محب رضی الله عنه گوید: «ذهب المحبون لله بشرف الدنیا و الآخره؛ لان النبی صلی الله علیه و سلم قال: المرء مع من احب.»

دوستان خدای تعالی اندر شرف دنیاو آخرت اند؛ از آن چه پیغمبر می گوید صلی الله علیه که: مرد با آن کس باشد که ورا دوست گیرد. پس ایشان در دنیا و عقبی با حق باشند و خطا روا نباشد با آن که با وی بود. پس شرف دنیا آن بود که حق با ایشان است، و شرف عقبی آن که ایشان با حق باشند.

و یحیی بن معاذ الرازی رحمه الله علیه گوید: «حقیقه المحبه ما لاینقص بالجفاء و لایزید بالبر و العطاء.»