و محمد بن فضل گوید، رحمه الله علیه: «عجب از آن دارم که اندر دنیاخانۀ وی طلبد، چرا اندر دل مشاهدت وی نطلبد؟ که خانه را، باشد که یابد و باشد که نیابد و مشاهدت لامحاله یابد اگر زیارت سنگی که اندر سالی بدو نظری باشد فریضه بود، دلی که بدو روزی سیصد و شصت نظر باشد به زیارت او اولی تر.»

و باز چون کسی قصد مقام دل وی کند از مالوفات اعراض باید کرد و به ترک لذات و راحات بباید گفت و از ذکر غیر محرم شد و از آن جا التفات به کون محظور باشد آنگاه به عرفات معرفت قیام کرد و از آن جا قصد مزدلفۀ الفت کرد و از آن جا سر را به طواف حرم تنزیه حق فرستاد و سنگ هواها و خواطر فاسد را به منای امان بینداخت، و نفس را اندر منحرگاه مجاهدت قربان کرد تا به مقام خلت رسد. پس دخول آن مقام امان باشد از دشمن و شمشیر ایشان، و دخول این مقام امان بود از قطیعت و اخوات آن.

و رسول صلی الله علیه گفت: «الحاج وفد الله یعطیهم ما سالوا و یستجیب لهم ما دعوا. حاج وفد خداوند باشند بدهدشان آن چه خواهند و اجابت کند بدانچه خوانند و دعا کنند.»

و این گروه دیگر نه بخواهند و نه دعا کنند، فاما تسلیم کنند؛ چنان که ابراهیم علیه السلام کرد، «اذ قال له ربه اسلم قال اسلمت لرب العالمین (۱۳۱/البقره).» چون ابراهیم علیه السلام به مقام خلت رسید از علایق فرد شد و دل از غیر بگسست. حق تعالی خواست تا وی را بر سر خلق جلوه کند؛ نمرود را بر گماشت تا میان وی و از آن مادر و پدرش جدا افکند و آتشی برافروخت. ابلیس بیامد و منجیق بساخت تا وی را در خام گاو دوختند و اندر پلۀ منجنیق نهادند. جبرئیل بیامد و پلۀ منجنیق بگرفت و گفت: «هل لک حاجه؟» ابراهیم علیه السلام گفت: «اما الیک، فلا.» پس گفت: «به خدای عز و جل هم حاجتی نداری؟» گفت: «حسبی من سوالی علمه بحالی.» مرا آن بسنده است که او می داند که مرا از برای او در آتش می اندازند. علم او به من زبان مرا از سوال منقطع گردانیده است.

اما اهل تحقیق را اندر هر قدم از راه مکه نشانی است و چون به حرم رسند از هر یکی خلعتی یابند.

و ابویزید گوید، رضی الله عنه: «هرکه را ثواب عبادت به فردا افتد، خود امروز وی عبادت نکرده بود؛ که ثواب هر نفسی از مجاهدت حاصل است اندر حال.»

و همو گوید، رحمه الله علیه: «به نخستین حج من به جز از خانه هیچ چیز ندیدم و دوم بار خانه و خداوند خانه دیدم و سدیگر بار همه خداوند خانه دیدم و هیچ خانه ندیدم.»