به حقیقت مطلب کاری نداریم ولی مجلس این کوزه گر دیوانه را به قیافه احمق و خونخوارش که همه هم خود را صرف صنایع ظریف می کند ولی از روی جنون آن کوزه ها را می شکند، فقط قلم آقای درویش نقاش توانسته روی پرده خودش مجسم بکند.

آن قصر که بر چرخ همی زد پهلو،بر درگه او شهان نهادندی رو،دیدیم که بر کنگره اش فاخته ایبنشسته همی گفت که: «کوکو، کوکو؟»آن قصر که بهرام درو جام گرفت،آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت؛بهرام که گور می گرفتی همه عمر،دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟

چنان که سابقا ذکر شد خیام جز روش دهر خدایی نمی شناخته و خدایی را که مذاهب سامی تصور می کرده اند منکر بوده است. ولی بعد قیافه جدی تر به خود می گیرد و راه حل علمی و منطقی برای مسایل ماورای طبیعی جست وجو می کند. چون راه عقلی پیدا نمی کند به تعبیر شاعرانه این الفاظ قناعت می نماید. صانع را تشبیه به کوزه گر می کند و انسان را به کوزه و می گوید:

این کوزه گر دهر چنین جام لطیف، می سازد و باز بر زمین می زندش! (۴۳)

بهشت و دوزخ را در نهاد اشخاص دانسته:دوزخ شرری ز رنج بیهوده ماست، فردوس دمی ز وقت آسوده ماست. (۱۴۲)

گل های خندان، بلبلان نالان، کشتزارهای خرم، نسیم بامداد، مهتاب روی مهتابی، مهرویان پریوش، آهنگ چنگ، شراب گلگون، این ها بهشت ماست. چیزی بهتر از این ها روی زمین پیدا نمی شود، با این حقایقی که در این دنیای بی ثبات پر از درد و زجر برایمان مانده استفاده بکنیم. همین بهشت ماست، بهشت موعودی که مردم را به امیدش گول می زنند! چرا به امید موهوم از آسایش خودمان چشم بپوشیم؟

کس خلد و جحیم را ندیده است، ای دل،گویی که از آن جهان رسیده است؟ ای دل... (۹۱)