پس بدان اکرمک الله که طریق مجاهدت نفس و سیاست آن واضح است و پیدا و ستوده میان همه اهل ادیان و ملل و مختص اند اهل این طریقت به رعایت آن و مستعمل و جاری است این عبارت اندر میان خواص و عوام ایشان و مشایخ را رضی عنهم اندر این معنی رموز و کلمات بسیار است.

و قوله علیه السلام: «رجعنا من الجهاد الاصغر الی الجهاد الاکبر.» قیل: «یا رسول الله، وما الجهاد الاکبر؟» قال: «الا وهی مجاهده النفس.»

:«بازگشتیم از جهاد خردتر یعنی از غزو به سوی جهاد بزرگتر.» گفتند: «یا رسول الله، جهاد بزرگتر کدام است؟» فرمود: «مجاهدت نفس.»

و رسول صلی الله علیه مجاهدت نفس را بر جهاد تفضیل نهاد؛ از آن چه رنج آن زیادت بود از رنج جهاد و غزو؛ بدانچه خلاف هوی و قهر کردن نفس عظیم کاری شگرف است.

و سهل بن عبدالله رضی الله عنه اندر اصل این غلو بیشتر کند و وی را اندر مجاهدت نفس براهین بسیار است و گویند که خود را بر آن داشته بود که هر پانزده روز یک بار طعام خوردی و عمری دراز بگذاشت به غذایی اندک. و جملۀ محققان مجاهدت اثبات کرده اند و آن را اسباب مشاهدت گفته، مگر آن پیر بزرگوار که مجاهدت را علت مشاهدت گفته است و مر طلب را در حق یافت تاثیری عظیم نهاده است و وی زندگانی دنیا را در طلب، فضل نهد بر حیات عقبی در حصول مراد؛ از آن چه گوید آن ثمرۀ این است؛ که چون در دنیا خدمت کنی آن جا قربت یابی بی خدمت آن قربت نباشد. باید تا علت وصول حق مجاهدت بنده باشد که بکند هم به توفیق حق.

و وی گفت، رضی الله عنه: «المشاهدات مواریث المجاهدات.»

و دیگران گویند: وصول حق را علت نباشد؛ که هرکه به حق رسد به فضل رسد. فضل را با فعل چه کار بود؟ پس مجاهدت تهذیب نفس را بود نه حقیقت قرب را؛ از آن چه رجوع مجاهدت به بنده باشد و حوالۀ مشاهدت به حق. محال بود که این علت آن گردد یا آن آلت این.