اصول ما اندر توحید پنج چیز است: اول برداشتن حدث و اثبات کردن قدم، و هجر وطن و مفارقت برادران و فراموشی آن چه داند و نداند. اما رفع حدث نفی محدثات باشد از مقارنۀ توحید و استحالت حوادث از ذات مقدر وی، جل جلاله. و اثبات قدم اعتقاد به همیشه بودن خداوند، رضی الله عنه. و از هجر اوطان مراد بریدن بود از کل مالوفات نفس و آرامگاه های دل و قرارگاه های طبع و هجرت کردن از رسومات دنیا مر مریدان را و از مقامات سنی و حالات بهی و کرامات رفیع مر مراد را و از مفارقت برادران، مراد اعراض است از صحبت خلق و اقبال به صحبت حق؛ که هر خاطر که اندیشه غیر بر او برگذرد حجابی باشد و آفتی و بدان مقدار که خاطر را با سر موحد گذر بود وی از توحید محجوب ماند؛ از آن چه باتفاق امم توحید جمع همم باشد، و آرام با غیر نشانۀ تفرقۀ همت بود و از فراموشی علم و جهل از توحید، مراد آن است که علم خلق به چون و چگونگی بود یا به جنسی یا به طبعی و هرچه علم خلق اندر توحید حق اثبات کند توحید آن را نفی کند و هرچه جهلشان اثبات کند بر خلاف علمشان بود؛ از آن چه جهل توحید نیست و علم به تحقیق توحید جز به نفی تصرف درست نیاید و اندر علم و جهل جز تصرف نیست یکی بر بصیرت و دیگر بر غفلت.

حسین بن منصور گوید، رحمه الله: «اول قدم التوحید فناء التفرید.»

اول قدم اندر توحید فنای تفرید است؛ از آن چه تفرید حکم کردن بود به جدا گشتن کسی از آفات و توحید حکم کردن بود به وحدانیت چیزی پس اندر فردانیت اثبات غیر روا بود و به جز وی را نشاید بدین صفت کرد، و بروحدانیت اثبات غیر روا نباشد و به جز حق را بدین صفت نشاید کرد. پس تفرید عبارتی مشترک آمد و توحید نفی کنندۀ شرکت. اول قدم توحید نفی کردن شریک باشد و رفع مزاج از منهاج؛ که مزاج اندر منهاج چون طلب منهاج باشد به سراج.

حصری گوید، رحمه الله علیه: «اصولنا فی التوحید خمسه اشیاء: رفع الحدث، و اثبات القدم و هجر الاوطان و مفارقه الاخوان و نسیان ماعلم و جهل.»

یکی از مشایخ گوید رحمه الله علیه که: اندر مجلس حصری بودم. اندر خواب شدم دو فریسته دیدم که از آسمان به زمین آمدند و زمانی سخن وی بشنیدند. یکی گفت مر دیگری را که: «اینچه این مرد می گوید علم است از توحید نه عین توحید.» چون بیدار شدم وی عبارت ازتوحید می کرد. روی به من کرد و گفت: «یا بافلان، از توحید به جز علم آن نتوان گفت.»

از جنید می آید، رضی الله عنه: «التوحید ان یکون العبد شبحا بین یدی الله، تجری علیه تصاریف تدبیره فی مجاری احکام قدرته فی لجج بحار توحیده، بالفناء عن نفسه و عن دعوه الخلق له و عن استجابته لهم، بحقائق وجود وحدانیته فی حقیقه قربه، بذهاب حسه و حرکته لقیام الحق له فیما اراد منه، و هو ان یرجع آخر العبد الی اوله فیکون کما کان قبل ان یکون.»

حقیقت توحید آن بود که بنده چون هیکلی شود اندر جریان تصرف تقدیر حق اندر مجاری قدرتش، خالی از اختیار و ارادت خود، اندر دریای توحید وی به فنای نفس خود و انقطاع دعوت خلق از وی و محو استجابت وی مر دعوت خلق را به حقیقت معرفت وحدانیت اندر محل قرب به ذهاب حرکت و حس او و قیام حق بدو اندر آن چه ارادت اوست از او، تا آخر بنده اندر این محل چون اول شود و چنان گردد که از اول بوده است پیش از آن که بوده است.