و مراد از این جمله آن است که موحد را اندر اختیار حق اختیاری نماند و اندر وحدانیت حق به خودش نظاره ای نه؛ از آن چه اندر محل قرب، نفس وی فانی بود و حسش مذهوب. احکام حق بر وی می رود چنان که حق خواهد به فنای تصرف بنده؛ تا چنان گردد که ذره ای بود اندر ازل اندر حق عهد توحید که گوینده حق بود و جواب دهنده حق، نشانه آن ذره بود و آن که چنین بود خلق را با وی آرام نماند تا وی را به چیزی دعوت کنند و وی را با کس انس نماند تا دعوت ایشان را اجابت کند و اشارت این به فنای صفت است و صحت تسلیم اندر حال قهر کشف جلال که بنده را از اوصاف خود فانی گرداند تا آلتی گردد و جوهری لطیف چنان که اگر بر جگر حمزه زنند بگذرد بی تصرف و اگر بر پشت مسیلمه رسد ببرد بی تمیز. و در جمله از جمله فانی باشد شخص وی تعبیه گاه اسرار حق بود؛ تا نطقش را حواله بدو بود و فعلش را اضافت بدو و وصفش را قیام بدو و مر اثبات حجت را حکم شریعت بروی باقی، و وی از رویت کل فانی.

یکی از مشایخ گوید رحمه الله علیه که: اندر مجلس حصری بودم. اندر خواب شدم دو فریسته دیدم که از آسمان به زمین آمدند و زمانی سخن وی بشنیدند. یکی گفت مر دیگری را که: «اینچه این مرد می گوید علم است از توحید نه عین توحید.» چون بیدار شدم وی عبارت ازتوحید می کرد. روی به من کرد و گفت: «یا بافلان، از توحید به جز علم آن نتوان گفت.»

از جنید می آید، رضی الله عنه: «التوحید ان یکون العبد شبحا بین یدی الله، تجری علیه تصاریف تدبیره فی مجاری احکام قدرته فی لجج بحار توحیده، بالفناء عن نفسه و عن دعوه الخلق له و عن استجابته لهم، بحقائق وجود وحدانیته فی حقیقه قربه، بذهاب حسه و حرکته لقیام الحق له فیما اراد منه، و هو ان یرجع آخر العبد الی اوله فیکون کما کان قبل ان یکون.»

حقیقت توحید آن بود که بنده چون هیکلی شود اندر جریان تصرف تقدیر حق اندر مجاری قدرتش، خالی از اختیار و ارادت خود، اندر دریای توحید وی به فنای نفس خود و انقطاع دعوت خلق از وی و محو استجابت وی مر دعوت خلق را به حقیقت معرفت وحدانیت اندر محل قرب به ذهاب حرکت و حس او و قیام حق بدو اندر آن چه ارادت اوست از او، تا آخر بنده اندر این محل چون اول شود و چنان گردد که از اول بوده است پیش از آن که بوده است.

و این صفت پیغمبر است صلی الله علیه و سلم که اندر شب معراج ورا به مقام قرب رسانیدند و مقام را مسافت بود، اما قرب بی مسافت بود و حالش از نوع معلوم خلق بعید گشت و از اوهام منقطع شد؛ تا حدی که کون وی را گم کرد و وی خود را گم کرد. اندر فنای صفت بی صفت متحیر شد ترتیب طبایع و اعتدال مزاج مشوش شد. نفس به محل دل رسید و دل به درجۀ جان، و جان به مرتبۀ سر و سر به صفت قرب. اندر همه از همه جدا شد. خواست تا بنیت خراب شود و شخص بگذارد. مراد حق از آن اقامت حجت بود فرمان آمد که: «بر حال باش.» بدان قوت یافت و آن قوت قوت وی شد از نیستی از خود، هستی به حق پدیدار آمد تا باز آمد و گفت: «انی لست کاحدکم، انی ابیت عند ربی فیطعمنی و یسقینی. من چون یکی از شما نیستم؛ که مرا از حق طعامی و شرابی است که زندگی من بدان است و پایندگی بدان»؛ کما قال، علیه السلام: «لی مع الله وقت لایسع معی فیه ملک مقرب ولانبی مرسل. مرا با خداوند تعالی وقتی است که اندر نگنجد اندر آن هیچ ملک مقرب و نه پیغامبر مرسل.»

و از سهل بن عبدالله رضی الله عنه می آید: «ذات الله موصوفه بالعلم غیر مدرکه بالاحاطه ولا مرئیه بالابصار فی دار الدنیا، موجوده بحقایق الایمان من غیر حد ولا احاطه ولاحلول و تراه العیون فی العقبی ظاهرا فی ملکه و قدرته. قد حجب الخلق عن معرفه کنه ذاته، و دلهم علیه بایاته، و القلوب تعرفه، و العقول لا تدرکه، ینظر الیه المومنون بالابصار من غیر احاطه ولا ادراک نهایه.»

توحید آن بود که بدانی که ذات خداوند تعالی موصوف است به علم، بی از آن که آن را در توانند یافت به حس، و یا بتوانند دید در دنیا به چشم، و به حقیقت ایمان موجود است بی حد ونهایت و اندر یافت و آمد شدن، و ظاهر است اندر ملک خود به صنع و قدرت خود. خلق از معرفت کنه ذات وی محجوب اند و وی به اظهار عجایب و آیات راه نماینده است، و دل ها می شناسند وی را به یگانگی و عقل ها ادراک نکنندش از روی چگونگی و ببینند وی را یعنی در عقبی به چشم سر، بی از آن که ذات وی را ببینند و یا نهایتی راادراک کنند.